Asya'daki Türk Toplulukları
Mehmet Can

B
ugün dünyada ekseriyeti Asya kıtasında olmak üzere 200 – 220 milyon Türk nüfusu olduğu tahmin edilmektedir. Türk nüfusunun büyük çoğunluğu başta Türkiye olmak üzere Özbekistan, Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde bulunmaktadır. Ayrıca çeşitli ülkelerde yaşayan önemli miktarda Türk toplulukları da vardır. Aşağıda Asya Kıtasında bulunan Türk topluluklarını okuyacaksınız.

Afganistan Türkleri:
Afganistan, Türk tarih, medeniyet ve kültürünün izlerini barındıran coğrafyalardan bir tanesidir.

Afganistan'ın kuzeyinde meskûn bulunan Türk topluluklarından bazıları; Özbek, Kazak, Karakalpak, Kırgız, Türkmen ve Afşarlardır.
Afganistan nüfusunun %15’ini Türkler teşkil etmektedir. Sovyet işgalinden sonra binlerce Afganistan Türkü anadolunun muhtelif şehirlerine göçmen olarak yerleşmiştir.

Ahıska Türkleri:
Ahıska, Gürcistan arazisinin güneybatısında bulunan bir bölgedir. Günlük hayatta konuşma dili olarak Türkçe'yi kullanan Ahıska Türkleri, Anadolu coğrafyasından bir Türk ile rahatça anlaşabilecek kadar arı bir Türkçe'ye sahiptirler. 

1578'de Osmanlılar'ın eline geçen bölge toprakları, 1828-1829 Osmanlı-Rus savaşı sırasında, Ruslar tarafından zapt edilmiştir. 1829 yılında imzalanan Edirne Antlaşması ile de Ahıska, Ruslara bırakılmıştır. Bu tarihten sonra Müslüman ahali Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kalmıştır. 

2. Dünya Savaşı’ndan sonra neredeyse nüfusun tamamı Orta Asya’ya sürülmüştür. Bu sürgün esnasında on binlerce Türk yollarda ölmüştür. Bu gün Türkiye, Türk Cumhuriyetleri, Rusya federasyonu ve Azerbeycan’da 500 bin civarında Ahıska Türkü yaşamaktadır. Son senelerde çok sayıda Ahıska Türkü Amerika’ya da göç etti.

Altay Türkleri: Güney Sibirya arazisinde bulunan Altay Cumhuriyeti Kazakistan, Çin, Moğolistan ve Rusya Federasyonu dâhilindeki Tuva ve Hakas Cumhuriyetleri ile komşudur. Yaklaşık olarak 92.902 kmlik yüz ölçüme sahip olan Altay Cumhuriyeti, Asya'nın tam merkezi konumundadır. Altay Cumhuriyeti'nde nüfusun %35’ini Türkler teşkil etmektedir.
Balkar Türkleri: Eskiden Kuzey Kafkasya'nın Terkski vilayeti ile Çerek, Çegem ve Baksan ırmakları boyunda yerleşik olan Balkar Türkleri, Sovyetler Birliği döneminde Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti sınırlan içine alındılar. 

1999 itibarıyla sayıları 130 bin civarında olan Balkar Türklerinin yüzde 88'i Kabardey-Balkar özerk Cumhuriyeti'nde yaşamaktadır. Balkar Türkleri’de 2. Dünya Savaşından sonra Sibirya ve Türkistan’a sürgün edildiler. Bu sürgün esnasında pek çok Balkan Türkü öldü. Sürgün edildikleri bölgeden tekrar gelip Ülkelerine yerleştiler.

Diğer taraftan, Karaçay ve Balkar Türklerinin 5 bine yakın bölümü Doğlat, Gökçeyayla (Afyon), Yağlıpınar (Ankara), Akhisar, Belpınar, Ertuğrul, Yazılıkaya (Eskişehir), Eğrisöğüt (Kayseri), Başhüyük (Konya), Emirler (Sivas), Çilehane, Arpacı ve Karaçay'da (Tokat) yaşamaktadır.

Başkurdistan Türkleri: Başkurdistan Cumhuriyeti, Güney Urallar'dan batıya doğru Belaya ve Kama Nehirleri'ne kadar uzanmaktadır. Başkenti bir sanayi ve endüstri merkezi olan Ufa şehridir. 143.600 km²'lik yüzölçümü ile İdil-Ural bölgesi Türk Cumhuriyetleri arasında oldukça büyük bir yere sahiptir. 1989 sayımına göre Başkurd Türkleri'nin nüfusu 1.450.bin'dir. %60'ı kendi cumhuriyetlerinde, %33'ü Rusya Federasyonu'na bağlı diğer cumhuriyetlerde yaşamaktadır. 1 Başkurdistan'da 1.548.bin Rus bulunmakta ve genel nüfusun %39.3'ünü meydana getirmektedir. 

Çuvaşıstan Türkleri: Rusya ve Tataristan'la komşu olan Çuvaşistan Cumhuriyeti, Orta Volga'nın sağ kıyısında ve onun kolları olan batıdaki Sura ve doğusundaki Svigiya arasındadır. Güney ve doğusunda Volga ve Çuvaş platosu uzanmaktadır. Tarihi kaynaklarda Çuvaşlar'ın, 10.-16. yy.da eski Türk boylarının (İdil Bulgarlarının) karışmasından meydana geldikleri yazılmıştır. 

Yaklaşık olarak 1.700.bin nüfusa sahip olan Çuvaşistan Cumhuriyeti'nin başkenti, Şupaşkar'dır. Halkın % 77'si Çuvaş Türkçesi'ni kullanmaktadır.

Dağıstan Türkleri: Yaklaşık olarak 50.300 km²'lik yüz ölçüme sahip olan cumhuriyetin nüfusu 2 milyon olup, 1.8 milyonu Türk'tür ve başkenti Mohaçkale'dir.

Kafkasya'nın yerli halklarından Avarlar, Lezgiler, Gazi-Kumuklar ve Darginler daha çok Dağlık bölgede yaşarlar. Hazar Denizi'ne doğru uzanan veya kuzeydoğuda Sulak ve Terek Nehirleri'nin aşağı; mecralarını da içine olan ve düzlük kesimde ise Kumuklar, Azeriler, Türkmenler ve hatta Nogaylar yaşamaktadırlar. 

Doğu Türkistan Türkleri: Büyük Türkistan'ın doğusunda ve Asya kıtasının tam ortasında yer alan Doğu Türkistan’ın yüzölçümü 1,8 milyon km² olup, başkenti Urumçi'dir. Diğer önemli kentleri, Kaşgar ve Yarkent'tir. Doğu Türkistan toprakları, tarihte; Hun, Göktürk, Türgiş, Uygur ve Karahanlılar gibi pek çok Türk devletine ev sahipliği yapmıştır.

Türk hâkimiyeti altında geçen huzur ve barış döneminin ardından 1760 yılında üç komünist Çin istilasına uğrayan Doğu Türkistan’da 30 milyon Türk bulunmaktadır. Konuştukları dil Uygurca'dır. Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan Divanü Lügati't-Türk, Uygur kültürünü yansıtan önemli bir eserdir.

Hakasya Türkleri: Hakasya'ya yahut resmi adıyla Hakas Özerk Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu'na bağlı Federe Sibirya Bölgesi'nin güneyinde bulunur. 1989 nüfus istatistiklerine göre 81.500 nüfusa sahip 61.900 km² yüz ölçüme sahiptir. Başkenti Abakan'dır. Hakas Türkleri yahut tarihi adıyla Yenisey Kırgızları günümüzde Rusya'nın güney kısmında yaşayan çok eski bir Kırgız soylu Türk boyudur.

İran Türkleri: İran asırlar boyunca Türk hâkimiyetinde veya Türk hanedanı idaresinde bulunan topraklardan bir tanesidir. İran'da yaşayan Türklerin önemli kısmını Azerbaycan Türkleri teşkil etmektedir. Günümüzde İran sınırları içerisinde 30 milyonu aşkın Türk yaşamaktadır.

İran'da yaşayan Türkler içinde Azerbaycanlılardan sonra en kalabalık ve önemli topluluğunu Horasan'da yaşayan Türkmenler teşkil eder. Bu Türkmen gruplarının başında Göklen, Yamud kabileleri ile Salur, Sarık ve Teke kabilelerine ait bazı küçük topluluklar bulunmaktadır. Bu Türk gruplarından başka İran'da yaşamakta olan pek çok küçük Türk boyları bulunmaktadır. 
İran Türkleri Türkiye Türkçesi ile konuştukları için Türkiye'den giden biri burada rahatlıkla derdini anlatabilir ve çoğu illerinde Türkçe yaygın konuşulan dildir.

Karaçay-Malkar Türkleri: Bugün Karaçay-Malkar Türkleri olarak bilinen topluluklar asırlardan beri, Kafkas dağlarında yaşamakta idiler. Ruslar'ın Kafkasya'yı işgali sonunda 1880'li yıllardan itibaren zaman zaman Karaçay-Malkar halkının bir bölümü diğer Kafkas kabileleri ile Türkiye'ye göç etmek zorunda kaldı.

Bugün bu göçmenlerin torunlarından yaklaşık 25 bin Karaçay-Malkarlı Türkiye'de, 2bin civarında Karaçay-Malkarlı ise Suriye'de, bir kısmı da ABD'nde yaşamaktadır. Nüfusu 415.bin olan Karaçay-Çerkez Cumhuriyeti'nin %31'i Karaçaylı Türk, %42'si Rus, %10'u Adıge, %7 Abazin, %3'ü Nogay Türkü, % 7'si ise diğer topluluklardır.

Kırım Türkleri: Kırım çok eski bir Türk yurdudur. 1944'de  II. Dünya savaşından sonra Stalin, Kırım Türkleri'nin tamamını Orta Asya'ya sürgüne gönderdi, Kırım'da hiç Türk kalmadı. Bu sürgün esnasında nüfusun yarıya yakını yollarda ve gittikleri yerlerde öldü. Son senelerde Kırım Türkleri yeniden vatanlarına dönmeye başladılar. Yaklaşık 300 bin civarındaki Kırım Türkü anayurtlarına gelerek bazı şehirlerin civarına yerleştiler. 

Bugün Kırım, Türk Cumhuriyetleri ve Rusya Fedarasyonu'nda yaklaşık 500 bin Kırım Türkü'nün yaşadığı tahmin edilmektedir. Kırım'a göç ise aralıksız devam etmektedir.

Moğolistan Türkleri: Moğolistan toprakları; Türk tarihinin en eski yazılı kaynaklarından olan Orhun kitabelerinin de içinde bulunduğu, Türklüğün en eski hatıralarını taşıyan coğrafyalardan bir tanesidir. Moğolistan sınırları içerisinde yaşayan başlıca Türk grupları; Kazaklar, Kırgızlar, Özbekler ve Uygurlardır. Bugün Moğolistan Halk Cumhuriyeti içinde Türk nüfusunun 152.bin kadar olduğu tahmin edilmektedir.

Nogay Türkleri: Nogay Türkleri bugün Rusya Federasyonuna bağlı Astarhan, Terek, Kızılyar, Açıkulak, Perekop, Çelyabinsk Bulgaristan'ın Şumnu, Dobruca ve Türkiye'nin Ankara -Polatlı, Şereflikoçhisar, Konya-Kulu, İstanbul, Osmaniye, Adana, Çorum, Eskişehir, Bursa, Kütahya Gaziantep, Isparta-Senirkent şehirlerinde yaşamaktadırlar. Toplam nüfuslarının bir milyondan fazla olduğu tahmin edilmektedir.

Saha-Yakut Türkleri: Saha Cumhuriyeti, Rusya Cumhuriyeti'nde 3.103.bin km² arazide, 1990 yılı sayımına göre nüfus 1.109.bin'dur. Başkenti Yakutsk'tır. Yakutların nüfusu 432.290'dir ve bu sayı toplam nüfusun % 45.5'ni oluşturmaktadır.

Tacikistan Türkleri: Tacikistan, Batı Türkistan'da yer alan Orta Asya cumhuriyetlerindendir. Oldukça küçük bir ülke olan Tacikistan (143 100 km²)'ın başkenti Duşanbe'dir. Ülkenin yönetim şekli cumhuriyettir. Ülkenin nüfusu 5,6 milyondur. Bu nüfusun 1 milyon kadarını Özbek ve Tatar Türkleri oluşturur.

Tataristan Türkleri: Tataristan 30 Ağustos 1991 tarihinde özerkliğine kavuşmuş başkenti Kazan olan Rusya Federasyonu'na bağlı Özerk Cumhuriyet'tir.
 
Yüzölçümü 68.bin km² ve nüfusu 3.642.bin'dir. Tatarlar, Kırım-Kazan ve idil Tatarları olarak bilinir. İdil-Kama Bulgarları ile 13. yy.da Orta Asya'dan bu bölgeye gelen Kıpçak Kuman Türkleri'nin torunları olarak bilinirler. Tatar adı kaynaklarda iki Türk boyu için kullanılmaktadır. Bunlar Kazanlılar ve Kırımlılar'dır. 

Tatarlar bugün Rusya Federasyonu'nda, Ukrayna'da ve Kafkaslar'da 7 milyonun üzerinde nüfusa sahipler. 1920'de Kazan bölgesinde Tatar Özerk SSCB kurmuşlardır. Tatarlar'ın bir bölümü bugün Özerk Başkırt Rusya Federasyonu'nda yaşamaktadır. Ayrıca Tatarların % 20 si Orta Asya'da, Özbekistan'da, Kazakistan'da olup 500 bin Tatar da Sibirya da yerleşmiştir. Ayrıca, Türkiye'ye de Tatar göçü olmuştur. 

Kazan da bir Devlet Üniversitesi bulunmakta olup Kültür dili olarak Kazan Tatarcası'nı kullanırlar.

Tuva Türkleri: Tuva'nın, doğu ve güneyinde Moğolistan Cumhuriyeti, batısında Altay Muhtar Cumhuriyeti, kuzeyinde Hakas Muhtar Cumhuriyeti yer almaktadır. Tuva Cumhuriyeti'nin başkenti Yenisey'in başlangıcı sayılan Ulug-Kem üzerindeki Kızıl şehirdir. 171.500 km² ölçüme sahip olan Tuva Cumhuriyeti'nin nüfusu 310.bin'dir. Ayrıca Moğolistan'da 25.bin, Doğu Türkistan da 4500 kadar Tuva Türkü yaşamaktadır.
 

Önceki Sayfaya Dön
İrtibat

E-mail : turkdunyasi@hotmail.com

Ziyaretler
  
Bugün: 490
Toplam: 4589371